Lữ khách cùng dòng sông không tên
Lữ khách và dòng sông không tên
Hắn rời bỏ tất cả vào một đêm trăng mười sáu. Không phải vì chán đời, không phải vì bi kịch, mà vì một câu hỏi đã thiêu đốt hắn suốt mười năm: Phật là gì và làm sao để thành Phật? Sách vở không trả lời được. Chư tăng không trả lời được. Ngay cả những giấc mơ cũng im lặng trước câu hỏi ấy. Vậy là hắn lên đường, với một manh áo vàng đã sờn, một bình bát đất nung, và một đôi mắt cháy rực khát vọng mà chưa vị thiền sư nào dám nhìn thẳng.
Dòng sông đầu tiên hắn gặp không có tên. Nó chảy xiết giữa hai vách núi, nước cuộn trắng xóa như cơn thịnh nộ của đất trời. Hắn đứng bên bờ rất lâu, tự hỏi mình nên lội qua hay quay lại. Và rồi hắn chợt nhận ra: dòng sông ấy chính là nỗi sợ của hắn. Nó không chảy ngoài kia. Nó chảy trong tim. Hắn nhắm mắt, bước tới. Nước không nhấn chìm hắn. Nước tan ra như sương, và hắn thấy mình đang đứng ở bờ bên kia, khô ráo, tim đập chậm rãi như chuông chùa ngân. Thì ra nỗi sợ chỉ giết được những ai chưa dám bước.
Ngọn núi thứ hai cao đến nỗi chim không bay tới đỉnh. Hắn leo suốt bảy ngày, móng tay bật máu, đầu gối sưng vù. Đến lưng chừng, hắn gặp một lão già đang ngồi trên mỏm đá, tay cầm một sợi dây thừng đã đứt. “Ta đã leo năm mươi năm,” lão nói, “và ta chưa bao giờ lên đến đỉnh.” Hắn hỏi: “Vậy sao ông không bỏ cuộc?” Lão cười: “Vì đỉnh núi không ở trên cao. Nó ở trong lòng ta. Mỗi bước chân ta leo là một lần ta thấy mình.” Hắn im lặng, rồi tiếp tục leo. Nhưng lần này, hắn không nhìn lên đỉnh nữa. Hắn nhìn vào từng bước chân mình. Và khi hắn đến được nơi cao nhất, hắn chẳng thấy gì ngoài mây trắng và gió lạnh. Hắn bật cười. Thì ra đỉnh cao nhất của sự tìm kiếm là nơi ta nhận ra mình không cần tìm nữa.
Sa mạc thứ ba không có bóng rắn, không có xác chết. Nó chỉ có cát và mặt trời. Cát trắng đến mức chói lòa, mặt trời đỏ như một con mắt khổng lồ không bao giờ nhắm. Hắn đi ba ngày không một giọt nước. Môi nứt toác, lưỡi sưng cứng. Đến ngày thứ tư, hắn gục xuống. Và trong cơn mê man, hắn thấy một ảo ảnh: một vị Phật ngồi trên tòa sen, hào quang rực rỡ, tay bắt ấn cam lồ. “Uống đi,” ảo ảnh ấy nói. Hắn thè lưỡi, nhưng không có giọt nước nào rơi xuống. Hắn mở bừng mắt, ảo ảnh tan biến. Chỉ còn cát và mặt trời. Và hắn chợt hiểu: ngay cả Phật cũng có thể là ảo ảnh nếu ta còn bám víu vào hình tướng của Ngài. Hắn đứng dậy, không còn khát nữa. Cơn khát thân xác đã được thay bằng một cơn khát khác, sâu thẳm hơn: khát sự thật, không phải ảo ảnh của sự thật.
Hắn băng qua sa mạc, lội qua đầm lầy, vượt qua những khu rừng nơi cây cối thì thầm những lời cám dỗ ngọt như mật. Hắn gặp những kẻ tu hành khác, có kẻ đã ngồi thiền đến mức rêu mọc đầy vai, có kẻ đã nhịn ăn đến mức xương lộ ra như cành khô. Họ đều nói với hắn rằng Phật là một trạng thái không thể đạt được trong một đời. Nhưng hắn không tin. Hắn tin rằng Phật không phải là đích đến, mà là một sự trở về.
Một buổi chiều, khi mặt trời lặn sau những rặng núi tím, hắn đến một ngôi chùa nhỏ nằm khuất trong thung lũng. Trong chùa chỉ có một vị sư già đang quét lá. Hắn hỏi: “Thưa thầy, làm sao để thành Phật?” Vị sư không ngước lên, chỉ tiếp tục quét. Hắn hỏi lại lần nữa. Vị sư dừng chổi, nhìn hắn, và mỉm cười. “Con đã đi bao lâu rồi?” Hắn đáp: “Mười năm.” Vị sư hỏi: “Vậy con đã thấy Phật ở đâu chưa?” Hắn lắc đầu. Vị sư chỉ tay ra ngoài cổng chùa, nơi có một cây bồ đề đang rụng lá vàng. “Nếu con thấy một chiếc lá rơi mà không còn phân biệt lá và con, thì con đã thấy Phật.”
Hắn ngồi dưới gốc bồ đề ấy suốt bảy ngày. Không phải để thiền định, không phải để đạt ngộ. Hắn chỉ ngồi để nhìn. Nhìn lá rơi. Nhìn gió thổi. Nhìn kiến bò. Nhìn bóng nắng di chuyển chậm rãi trên mặt đất. Và đến ngày thứ tám, khi ánh bình minh đầu tiên xuyên qua kẽ lá, hắn chợt thấy một điều kỳ lạ: hắn không còn ở đó nữa. Không có người ngồi, không có cây bồ đề, không có ánh bình minh. Chỉ có một dòng sông vô tận đang chảy, không tên, không nguồn, không cửa biển. Và hắn chính là dòng sông ấy. Hắn chảy qua mọi thứ mà không bị gì ngăn lại. Hắn chứa đựng mọi thứ mà không bị gì làm đục. Hắn không còn là hắn nữa, nhưng cũng không phải là ai khác.
Khi hắn mở mắt, vị sư già đã đứng đó từ lúc nào. “Con đã thấy Phật chưa?” Vị sư hỏi. Hắn cúi đầu, không nói gì. Vị sư mỉm cười: “Tốt. Người thấy Phật là người không còn gì để nói. Vì Phật không phải là một câu trả lời. Phật là sự chấm dứt của mọi câu hỏi.”
Hắn ở lại chùa ba tháng, làm những việc tầm thường nhất: quét lá, nấu cơm, gánh nước, vá áo. Không ai trong chùa biết hắn đã trải qua những gì. Hắn cũng không kể. Nhưng mỗi sáng, khi hắn quét lá trước sân, lũ chim thường đậu gần hắn hơn những chỗ khác. Và những đứa trẻ trong làng hay nói với nhau rằng, nếu ngồi gần hắn một lúc, cơn đau bụng sẽ dịu đi, nỗi buồn sẽ vơi đi, và giấc ngủ đêm ấy sẽ sâu hơn bao giờ hết.
Hắn không bao giờ tuyên bố mình đã thành Phật. Nhưng một đêm, khi vị sư già sắp lìa trần, ngài nắm tay hắn và thì thầm: “Ta đã đợi con suốt năm mươi năm. Và con đã đến. Bây giờ ta có thể đi.” Rồi ngài nhắm mắt, nụ cười vẫn còn trên môi.
Hắn ngồi bên giường ngài suốt đêm ấy. Không khóc, không buồn, không vui. Chỉ có một sự bình yên sâu thẳm như lòng đại dương. Và khi ánh bình minh lại chiếu qua kẽ lá bồ đề, hắn đứng dậy, khoác áo, và lại cầm chổi ra quét sân. Những chiếc lá vẫn rơi. Gió vẫn thổi. Dòng sông vô tận vẫn chảy. Và hắn, lữ khách năm xưa đã đi mười năm để tìm Phật, giờ đây chỉ còn là một nhà sư già quét lá trong một ngôi chùa nhỏ, không tên, không tiếng, nhưng đôi mắt thì sáng như vừa được cả đại dương gột rửa.
Người ta đồn rằng, sau này có một vị thiền sư đến viếng chùa, thấy hắn đang quét lá liền hỏi: “Ngài là ai?” Hắn ngước lên, mỉm cười, và đáp: “Ta là chiếc lá vừa rơi.” Vị thiền sư cúi đầu, lui ra, và không bao giờ hỏi câu ấy thêm một lần nào nữa.